काठमाडौ । सामाजिक अध्ययन एक यस्तो एकीकृत र जीवनोपयोगी विषय हो जसले विद्यार्थीलाई आफू बसेको समाज, इतिहास, भूगोल, अर्थशास्त्र, संस्कृति, राजनीति, नागरिक अधिकार तथा कर्तव्य र सामाजिक मूल्य-मान्यताका बारेमा गहन ज्ञान प्रदान गर्दछ। यस विषयको मुख्य उद्देश्य केवल सैद्धान्तिक ज्ञान दिनु मात्र नभई विद्यार्थीहरूमा समाजप्रतिको उत्तरदायित्व, सकारात्मक सोच, व्यावहारिक व्यवहार र २१ औँ शताब्दीका लागि आवश्यक पर्ने जीवनोपयोगी सीपहरू (जस्तै: आलोचनात्मक चेत, समस्या समाधान क्षमता, सञ्चार सीप र सहकार्य) को विकास गराउनु हो।

विद्यालय स्तरको शिक्षामा सामाजिक अध्ययनलाई एउटा मेरुदण्डका रूपमा लिइन्छ, जसले असल, सचेत र जिम्मेवार नागरिक तयार पार्न मद्दत गर्दछ। तर, नेपालका धेरैजसो विद्यालयहरूमा सामाजिक अध्ययनको शिक्षण-सिकाइ क्रियाकलाप सञ्चालन गर्दा विभिन्न व्यावहारिक, भौतिक, प्राविधिक र प्रणालीगत समस्याहरू देखा परेका छन्। आजको आधुनिक र प्रविधियुक्त युगमा पनि सामाजिक अध्ययनलाई पुरानै शैलीमा अध्ययन-अध्यापन गराउँदा यसको वास्तविक उद्देश्य हासिल हुन सकेको छैन। प्रस्तुत लेखमा सामाजिक अध्ययन शिक्षणका क्रममा भोग्नुपरेका मुख्य समस्याहरू र तिनलाई समाधान गरी शिक्षण-सिकाइलाई कसरी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा विस्तृत चर्चा गरिएको छ।
सामाजिक अध्ययन शिक्षणमा देखिएका मुख्य समस्याहरू

हाल नेपालको शिक्षण अभ्यासमा सामाजिक अध्ययन विषयले अनेकौँ चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। ती समस्याहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

परम्परागत तथा शिक्षककेन्द्रित शिक्षण विधि: अधिकांश कक्षाकोठामा अझै पनि शिक्षककेन्द्रित शिक्षण विधिको वर्चस्व छ। शिक्षकले कक्षामा उभिएर व्याख्यान दिने, पाठ्यपुस्तकका पानाहरू पढेर सुनाउने र बोर्डमा नोट लेखाइदिने परम्परा कायम छ। यसले गर्दा विद्यार्थीहरू निष्क्रिय श्रोता मात्र बन्न पुग्छन्। उनीहरूमा खोज्ने, सोध्ने र छलफल गर्ने बानीको विकास हुन पाउँदैन, जसले गर्दा विषयवस्तुप्रतिको रुचि मरेर जान्छ।
पर्याप्त शिक्षण सामग्रीको अभाव: सामाजिक अध्ययन जस्तो व्यावहारिक र दृश्य-आधारित विषय पढाउनका लागि नक्सा, ग्लोब, चार्ट, ऐतिहासिक चित्र, मोडल, प्रतिरूप तथा डिजिटल सामग्रीहरूको आवश्यकता पर्दछ। तर, ग्रामीण क्षेत्रका अधिकांश विद्यालयहरूमा यस्ता आधारभूत शिक्षण सामग्रीहरूको चरम अभाव छ। शिक्षण सामग्रीको अभावमा केवल अमूर्त रूपमा पढाउँदा विद्यार्थीहरूले विषयवस्तुलाई व्यावहारिक रूपमा बुझ्न सक्दैनन्।

ठूलो कक्षा र विद्यार्थीको बढी सङ्ख्या: नेपालका धेरैजसो सार्वजनिक तथा केही संस्थागत विद्यालयहरूमा एउटै कक्षामा अत्यधिक विद्यार्थीहरू हुने गर्दछन्। एउटै कक्षामा ५०-६० जना वा सोभन्दा बढी विद्यार्थी हुँदा शिक्षकलाई कक्षा व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ। यसले गर्दा प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइ अवस्था नियाल्न, व्यक्तिगत सहयोग पुर्‍याउन र सबैलाई सिकाइ क्रियाकलापमा समान रूपमा सहभागी गराउन चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

द्यार्थीमा रुचि र अभिप्रेरणाको कमी: सामाजिक अध्ययनलाई अझै पनि धेरैजसो विद्यार्थी र अभिभावकहरूले केवल पास हुनका लागि मात्र पढिने विषयका रूपमा लिने गरेका छन्। विज्ञान र गणित जस्ता विषयहरूलाई बढी प्राथमिकता दिइँदा सामाजिक अध्ययनप्रति विद्यार्थीको दृष्टिकोण उपेक्षापूर्ण रहने गरेको छ। केवल परीक्षामा अङ्क ल्याउने उद्देश्यले पढ्दा विद्यार्थीमा यस विषयप्रतिको आन्तरिक रुचि घट्दै गएको छ।
परीक्षाकेन्द्रित शिक्षण प्रणाली: हाम्रो शैक्षिक प्रणाली अझै पनि परीक्षाकेन्द्रित र घोकाइमुखी छ। सामाजिक अध्ययनमा तथ्य, मिति, ऐतिहासिक घटना र व्यक्तिहरूको नाम कण्ठ गराउने परिपाटी हावी छ। विषयवस्तुको गहिराइ, कारण र प्रभावको विश्लेषण गराउनुको साटो घोकेर उत्तर लेख्ने अभ्यासले विद्यार्थीको विश्लेषणात्मक, तार्किक र सिर्जनात्मक क्षमताको विकासमा बाधा पुर्‍याएको छ।

स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोगमा उदासीनता: सामाजिक अध्ययन विषय प्रत्यक्ष रूपमा स्थानीय परिवेश र समाजसँग जोडिएको हुन्छ। तर, शिक्षण क्रममा स्थानीय समुदायमा उपलब्ध स्रोतसाधन, स्थानीय व्यक्ति, सांस्कृतिक सामग्री, परम्परागत प्रविधि र संस्थाहरूको प्रयोग निकै कम हुने गरेको छ। स्थानीय वातावरणलाई कक्षाकोठासँग जोड्न नसक्नु यसको ठूलो कमजोरी हो।

शैक्षिक भ्रमण र क्षेत्रकार्यको कमी: पाठ्यपुस्तकमा भएका कुराहरूलाई प्रत्यक्ष अवलोकन र अनुभव मार्फत सिक्नु सामाजिक अध्ययनको मुख्य विशेषता हो। तर, बजेटको कमी, सुरक्षाको चिन्ता वा प्रशासनिक जटिलताका कारण विद्यालयहरूले शैक्षिक भ्रमण, क्षेत्रकार्य, र प्रत्यक्ष अवलोकन जस्ता क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्न सकेका छैनन्। यसले गर्दा सिकाइ केवल चार पर्खालभित्र सीमित बनेको छ।

समसामयिक घटनाहरूसँग जोड्न नसक्नु: सामाजिक अध्ययन निरन्तर परिवर्तन भइरहने विषय हो। तर, कक्षाकोठामा केवल वर्षौँ पुराना पाठ्यपुस्तकका उदाहरणहरूमा सीमित रहने प्रवृत्ति छ। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा भइरहेका समसामयिक सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक र वातावरणीय घटनाहरूलाई दैनिक पाठसँग जोडेर छलफल गराउने परिपाटीको कमी छ।

मूल्याङ्कन प्रणालीमा विविधताको अभाव: विद्यार्थीको मूल्याङ्कन गर्ने तरिका अझै पनि परम्परागत लिखित परीक्षामा मात्र आधारित छ। वर्षको अन्त्यमा लिइने ३ घण्टे लिखित परीक्षाले विद्यार्थीको व्यावहारिक सीप, अभिवृद्धि, सामाजिक व्यवहार, नेतृत्व क्षमता र सहभागिताको सही मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन।

शिक्षकको व्यावसायिक दक्षता र तालिमको कमी: बद्लिँदो पाठ्यक्रम, नवीन शिक्षण विधि र प्रविधिको प्रयोगबारे धेरै शिक्षकहरूमा पर्याप्त ज्ञान र दक्षताको कमी छ। समय-समयमा शिक्षकहरूका लागि पुनर्ताजगी तालिम, कार्यशाला र तालिममा सिकेका कुराहरूलाई कक्षाकोठामा प्रयोग गर्ने अनुगमनको अभावले गर्दा शिक्षण परम्परागत शैलीमै थन्किएको छ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको सीमित प्रयोग: आजको डिजिटल युगमा पनि सामाजिक अध्ययन शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोग नगण्य छ। स्मार्ट बोर्ड, भिडियो सामग्री, डिजिटल नक्सा, थ्रीडी मोडल र अनलाइन शैक्षिक स्रोतहरूको प्रयोग नगर्दा शिक्षण-सिकाइ निरस र पुराना ढाँचाको देखिन्छ।
समावेशी र विभेदित शिक्षणको अभाव : एउटै कक्षामा फरक-फरक रुचि, क्षमता, सिकाइ गति र सामाजिक-सांस्कृतिक पृष्ठभूमि भएका विद्यार्थीहरू हुन्छन्। तर, शिक्षकहरूले सबैलाई एउटै गति र तरिकाले पढाउने गर्दछन्। यसले गर्दा विशेष आवश्यकता भएका वा ढिलो सिक्ने विद्यार्थीहरू सिकाइ प्रक्रियामा पछाडि पर्ने सम्भावना उच्च रहन्छ।

समस्या समाधानका प्रभावकारी उपायहरू

सामाजिक अध्ययन शिक्षणलाई जीवन्त, व्यावहारिक र प्रभावकारी बनाउनका लागि माथि उल्लेखित समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्नु अत्यावश्यक छ। यसका लागि निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ ।

विद्यार्थीकेन्द्रित र सहभागीमूलक शिक्षण विधिको प्रयोग: कक्षाकोठामा शिक्षकले ‘व्याख्याता’ को साटो ‘सहजकर्ता’ को भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। कक्षामा छलफल, प्रश्नोत्तर, भूमिका निर्वाह, समूहकार्य, परियोजना कार्य र समस्या समाधान जस्ता अन्तरक्रियात्मक विधिहरूको प्रयोग गरी विद्यार्थीहरूलाई सिकाइमा सक्रिय बनाउनुपर्छ।

शिक्षण सामग्रीको निर्माण र अधिकतम प्रयोग: महँगा सामग्री खरिद गर्न नसकिए पनि स्थानीय स्तरमा पाइने माटो, काठ, र कागजको प्रयोग गरी शिक्षक र विद्यार्थी मिलेर कम लागत वा शून्य लागतका शिक्षण सामग्री (चार्ट, मोडल, नक्सा) निर्माण गर्न सकिन्छ। साथै, उपलब्ध भएसम्म डिजिटल सामग्रीको प्रयोग बढाउनुपर्छ।

कक्षा व्यवस्थापन र सहकारी सिकाइ : अत्यधिक विद्यार्थी भएका ठूला कक्षाहरूमा विद्यार्थीहरूलाई साना-साना समूहमा विभाजन गरी काम दिनुपर्छ। जोडि कार्य र सहकारी सिकाइका माध्यमबाट विद्यार्थीहरूले एक-अर्काबाट सिक्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ, जसले गर्दा शिक्षकको कार्यभार कम हुन्छ र सबैको सहभागिता सुनिश्चित हुन्छ।

पाठ्यवस्तुलाई दैनिक जीवनसँग जोड्ने: सामाजिक अध्ययनका सिद्धान्तहरूलाई विद्यार्थीको दैनिक जीवन, परिवार र समुदायका घटनाहरूसँग जोडेर पढाउनुपर्छ। विषयलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी बनाएर प्रस्तुत गर्दा विद्यार्थीमा स्वतः रुचि पैदा हुन्छ।
उच्च तहको सोच र विश्लेषणात्मक क्षमताको विकास: तथ्य र मिति घोकाउनुको साटो “किन?”, “कसरी?” र “यसको असर के पर्छ?” जस्ता उच्च तहका विश्लेषणात्मक प्रश्नहरू सोध्ने बानी बसाल्नुपर्छ। घटनाको कारण, प्रभाव र सम्भावित समाधानका बारेमा तर्क-वितर्क गर्ने अवसर दिनुपर्छ।
स्थानीय समुदायको स्रोतका रूपमा प्रयोग: स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक, जनप्रतिनिधि, व्यवसायी वा कृषकहरूलाई आमन्त्रित गरी स्रोतव्यक्तिका रूपमा कक्षामा अन्तर्वार्ता वा छलफल गराउन सकिन्छ। यसका साथै स्थानीय ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूको भ्रमण गराएर ज्ञान दिनुपर्छ।

शैक्षिक भ्रमण र क्षेत्रकार्यको नियमित आयोजना: किताबी ज्ञानलाई मूर्त रूप दिनका लागि नजिकैका ऐतिहासिक स्थल, प्राकृतिक सम्पदा, स्थानीय सरकारी कार्यालय, बैङ्क, उद्योग वा सामाजिक संस्थाहरूको छोटा-छोटा अवलोकन भ्रमण र क्षेत्रकार्यको आयोजना गरिनुपर्छ।
समसामयिक घटनाहरूको नियमित समावेश: दैनिक पत्रपत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटमा आउने राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समसामयिक घटनाहरू (जस्तै: वातावरण संरक्षण, चुनाव, बजेट, प्रविधि) लाई कक्षाकोठाको छलफलको विषय बनाउनुपर्छ।
विविध मूल्याङ्कन प्रणालीको प्रयोग: केवल अन्तिम परीक्षामा आधारित नभई विद्यार्थीको नियमित कक्षा सहभागिता, अनुशासन, परियोजना कार्य, पोर्टफोलियो, मौखिक प्रश्नोत्तर र क्षेत्रकार्यको प्रतिवेदनका आधारमा निरन्तर मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली लागू गरिनुपर्छ।
शिक्षक तालिम र पेशागत विकास: शिक्षकहरूलाई नवीन शिक्षण प्रविधि, बालमनोविज्ञान, र प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी नियमित पुनर्ताजगी तालिम, कार्यशाला र अनुभव आदानप्रदानका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। तालिममा सिकेका कुराहरू कक्षामा प्रयोग भए-नभएको अनुगमन पनि हुनुपर्छ।

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको एकीकृत प्रयोग: कक्षामा स्मार्ट बोर्ड, प्रोजेक्टर, भिडियो डकुमेन्ट्री, डिजिटल नक्सा र अनलाइन शैक्षिक एपहरूको प्रयोग गरेर विषयवस्तुलाई आकर्षक र स्पष्ट पार्नुपर्छ।समावेशी शिक्षण अभ्यास: कक्षाका प्रत्येक विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र सिकाइ शैलीलाई ध्यानमा राखेर शिक्षण योजना बनाउनुपर्छ। कमजोर वा विशेष आवश्यकता भएका विद्यार्थीहरूलाई व्यक्तिगत सहयोग र प्रोत्साहन प्रदान गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

सामाजिक अध्ययन केवल एउटा पाठ्यपुस्तक वा परीक्षा दिने विषय मात्र नभएर यो जीवन जिउने कला र समाजलाई बुझ्ने ढोका हो। यस विषयको शिक्षणलाई प्रभावकारी, रुचिकर र परिणाममुखी बनाउनका लागि शिक्षक, विद्यार्थी, विद्यालय प्रशासन, अभिभावक र स्थानीय समुदाय सबैको एकीकृत र निरन्तर प्रयास आवश्यक छ। परम्परागत शिक्षककेन्द्रित र घोकाइमुखी सिकाइबाट माथि उठेर विद्यार्थीकेन्द्रित, अनुभवात्मक, खोजमूलक, प्रविधिमैत्री र समावेशी शिक्षणतर्फ रूपान्तरण हुन सकेमा मात्र सामाजिक अध्ययन विषयले लिएका उद्देश्यहरू पूर्ण रूपमा हासिल हुन सक्छन्। यसो गर्न सकेमा मात्र हाम्रा विद्यालयहरूले प्रतिस्पर्धी, नैतिकवान्, व्यावहारिक र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिकहरू तयार पार्न सक्नेछन्।

केशवराज ढकाल
सहप्राध्यापक
शिक्षा शास्त्र केन्द्रीय विभाग त्रि. वि.